معرفی محصول

در سال 2020، رکود ناشی از بیماری همه‌گیری COVID-19 تقریباً بر همه مناطق جهان تأثیر گذاشته و منجر به کاهش تولید ناخالص داخلی جهانی به میزان حدود 2/3 درصد شد. در این سال ایجاد اختلال در بسیاری از بخش‌های اقتصادی و همچنین سقوط فعالیت‌های حمل و نقل، بازارهای متانول را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. با فروکش کردن همه گیری کرونا در سال 2022 تولید متانول افزایش یافت که این افزایش تولید در افزایش نرخ عملیاتی قابل مشاهده است. پیش‌بینی قبلی عرضه/تقاضا، نرخ عملیاتی متانول جهانی را در سطح حدود 62-63 درصد از ظرفیت اسمی (74-75 درصد ظرفیت مؤثر) از 2020 تا 2030 نشان می‌داد. پیش‌بینی فعلی، نرخ عملیاتی را در سطح 64.2-70.5 % از سال 2022 تا 2030 نشان می‌دهد.

ایالات متحده احیای صنعت متانول خود را در اوایل دهه 2010 آغاز کرد. در دسترس بودن گسترده گاز شیل فرصتی برای سرمایه‌گذاران ایجاد کرده است که منجر به توسعه مجدد چندین صنعت از جمله ظرفیت متانول می‌شود. پیش‌بینی می‌شود ایالات متحده تا سال 2030 حدود 7.1 میلیون تن ظرفیت جدید تولید متانول ایجاد نماید و بزرگترین سرمایه‌گذار در افزایش تولید متانول باشد. کشور چین نیز برای تأمین بازار داخلی با رشد سریع خود در نظر دارد تا 3.1 میلیون تن ظرفیت تولید جدید ایجاد کند و از این لحاظ دومین سرمایه‌گذار بزرگ در صنعت متانول خواهد بود انتظار نمی‌رود که رکود فعلی به طور قابل توجهی بر میزان ظرفیت جدید تعیین شده برای هشت سال آینده تأثیر بگذارد. از آن‌جا که پیش‌بینی می‌شود تقاضای متانول همراه با اقتصاد جهانی بهبود یابد، نرخ عملیاتی در کل صنعت تا سال 2030 به طور متوسط افزایش خواهد یافت.

شرکت متانکس^[1] با 7.8 میلیون تن ظرفیت یا سهم حدود 5٪ از کل ظرفیت جهان، رهبر بازار جهانی است. این شرکت، مراکز تولیدی در قاره آمریکا، آفریقا و آسیا دارد و از یک شبکه جامع زنجیره تأمین برای توزیع متانول در مقیاس جهانی سود می‌برد.

در سال 2025، کل تولید متانول در حدود 99.5 میلیون تن تخمین زده شد. در سطح جهانی، ظرفیت تولید متانول طی دهه گذشته به‌طور گسترده‌ای دو برابر شده است. شمال شرقی آسیا، به تنهایی حدود 15 درصد کل افزایش ظرفیت جدید در این دوره را در اختیار داشته است. کشور چین تنها قلمرو تولیدکننده در شمال شرقی آسیا است و کارخانه‌های جدید چینی برای تأمین تقاضای در حال رشد متانول در این کشور ساخته شده‌اند. ظرفیت خاورمیانه نیز از سال 2010 با سرعت نسبتاً خوبی توسعه یافته است، اما میزان تحولات در مقایسه با کشور چین به میزان قابل توجهی کمتر است.

کشورهای خاورمیآن‌های مانند: ایران، عربستان سعودی، عمان و قطر، به دلیل در دسترس بودن گاز طبیعی ارزان برای تأسیس شرکت‌های بزرگ تولید متانول سرمایه‌گذاری کرده‌اند. بیشتر تولیدات منطقه‌ای خاورمیانه در حال حاضر به دلیل محدودیت مصرف متانول در منطقه صادر می‌شود.

تقاضای متانول دنیا

مصرف متانول به‌طور فزاینده‌ای به کشور چین وابسته است و تغییرات ساختاری اخیر در این کشور (به‌عنوان‌ مثال ایجاد اهداف جدید  El0برای بنزین) باعث تغییر اصول بازار متانول شده است. انتظار می‌رود مصرف متانول چین حدود 18٪ افزایش یابد، و از 59.9 میلیون تن در سال 2025 به 70.96 میلیون تن در سال 2030 برسد. در حقیقت، تقاضای متانول برای برنامه‌های ترکیبی سوخت در سال 2021 شروع به کاهش کرده بود، دلیل اصلی آن کاهش مصرف در کشور چین بود. استفاده از متانول برای تولید الفین (MTO/MTP) نسبت به سایر کاربردهای آن در این کشور برجسته‌تر بود. این بازار از راه اندازی ظرفیت جدید MTO/MTP و بهبود سریع اقتصادی در این کشور در نیمه دوم سال 2020 بهره‌مند شده است. با این وجود، انتظار می‌رود در این مرحله قیمت پایین نفت خام، بر رقابت MTO تأثیر بگذارد، انتظار می‌رود فناوری‌های جایگزین مانند PDH یا شکستن نفتا در کوتاه مدت بهتر باشد. پیش‌بینی می‌شود تا سال 2030، مصرف متانول با نرخ رشد متوسط 3.3 درصد در سال رشد کند و توسعه مداوم (در عین حال کند) تولید MTO/MTP در کشور چین و همچنین افزایش تولید جهانی فرمالدئید و اسید استیک باعث رشد بازار متانول تا سال 2030 شود. انتظار می‌رود استفاده از متانول برای استفاده در سوخت کندتر باشد و تا سال 2030، کشور چین 30٪ از تقاضای متانول جهانی را به خود اختصاص دهد.

تجارت متانول در دنیا

در سال 2025، تجارت حدود 40٪ از تولید جهانی را به خود اختصاص داده است. کشور چین، که در آن تقاضای زیادی برای متانول وجود دارد، بزرگترین وارد کننده متانول است و 36٪ از واردات جهانی را در سال 2025 به خود اختصاص داده است. خاورمیانه، که به دلیل دسترسی به گاز طبیعی ارزان ظرفیت تولید متانول خود را به مقدار زیادی افزایش داده است، بزرگترین صادرکننده جهان بوده و44 درصد از صادرات جهانی از این مبدا انجام می‌گیرد. آمریکای جنوبی دومین صادرکننده بزرگ جهان است که 20٪ از کل صادرات را به خود اختصاص داده است. ایالات متحده، که در آن صنعت متانول در طی دهه 2000 به طور گسترده‌ای از بین رفته بود، در حال توسعه مجدد ظرفیت بومی خود برای استفاده از گاز شیل ارزان است و کاهش سریع واردات است. تجارت متانول با وجود خاورمیانه و آمریکای جنوبی به‌عنوان صادرکنندگان عمده در سطح جهان تا سال 2030، گسترش بیشتری خواهد یافت.

وضعیت عرضه و تقاضای متانول ایران

در حال حاضر 11 واحد تولید متانول در کشور با ظرفیت مجموع 15.74 میلیون تن در حال فعالیت است که شرکت های آرتا انرژی با ظرفیت سالانه 140 هزار تن و متانول آرین(آرین‌دی‌پلیمر) با ظرفیت سالانه 1.65 میلیون تن ذر سال 1402 به تولیدکنندگان متانول کشور پیوسته‌اند. با احتساب اين دو واحد ظرفيت توليد متانول ايران در سال 1402 به 15.74 ميليون تن در سال رسیده است. ایران به‌عنوان بزرگترین کشور صادرکننده متانول در خاورمیانه و جهان شناخته شده به طوری‌که میزان صادرات آن در سال 1403 و شش ماهه نخست 1404 به ترتیب 9.2 و 5.2 میلیون تن بوده است. براساس بررسی های صورت گرفته شده طرح‌های تولید متانول در کشور به دو صورت طراحی شده‌اند:

1. عرضه متانول به بازار داخلی و صادراتی: تمامی واحدهای تولیدکننده متانول در کشور در حال حاضر بخش اندکی از محصول تولیدی را به واحدهای پایین‌دست عرضه و مابقی آن را صادر می‌نمایند.
2. عرضه متانول به‌عنوان خوراک درون مجتمعی: در برخی از طرح‌های تولید متانول، این محصول به‌عنوان خوراک درون مجتمعی جهت تولید سایر محصولات مصرف خواهد شد.

با توجه به اطلاعات کسب شده از شرکت ملی صنایع پتروشیمی میزان افزایش ظرفیت طرح‌های قابل بهره‌برداری جهت عرضه متانول به بازار تا پایان سال 1407 حدود 16 میلیون تن می‌باشد در نتیجه پیش‌بینی می‌شود ظرفیت تولید متانول کشور تا سال 1407 به 32 میلیون تن برسد.

با توجه به الگوی مصرف متانول در سال 1408 پیش‌بینی می‌شود میزان صادرات متانول کشور از حدود 9.2 میلیون تن در سال 1403به حدود 18.5 میلیون تن افزایش یابد و مصرف متانول نیز از 650 هزار تن در سال 1403 به 1.6 میلیون تن در این سال برسد. بررسی واحدهای پایین‌دستی مصرف‌کننده متانول در کشور و پیش‌بینی مصرف آن‌ها نشان می‌دهد که میزان مصرف متانول در واحدهای پایین‌دستی به 856 هزار تن خواهد رسید که تا سال 1408 به بهره‌برداری می‌رسد.

همان‌طور که مشخص است، میزان تولید داخلی متانول بسیار بیشتر از مصرف بوده و از این رو حدود 92 درصد متانول تولیدی کشور صادر می‌شود. در چند سال گذشته چین و هند تبدیل به بازار اول صادرات متانول در کشور شده‌اند. با تحریم اتحادیه اروپا و آمریکا، مقصد متانول ایران از بازارهای اروپایی به تدریج به سمت بازارهای آسیایی حرکت نموده است. این تغییر مقصد باعث افزایش قیمت متانول در اروپا شده است.

قیمت متانول

قیمت متانول رشد پیوسته‌ای را از سال 2002 تا 2008 تجربه کرده و به نقطه اوج خود در سال 2007 رسیده است. قیمت 530 دلار به ازای هر متریک تن در شمال شرق آسیا به همراه قیمت قراردادی اروپایی T2 برابر 742دلار به ازای هر متریک تن و قیمت قراردادی آمریکا در نرخ بالای 800دلار به ازای هر متریک تن قیمت‌هایی است که در نقاط مختلف در نقطه اوج بوده‌اند. در این دوران قیمت جهانی نفت خام از ۲۵ دلار در هر بشکه در سال ۲۰۰۲ به ۷۲ دلار در هر بشکه در سال ۲۰۰۷ و به طور متوسط نزدیک به ۱۰۰ دلار در هر بشکه در سال 2008 افزایش پیدا کرد. اما پس از سال ۲۰۰۸ اتفاقات دیگری در بازار متانول افتاد؛ رکود جهانی، تقاضا را در سال ۲۰۰۸ و اوایل سال ۲۰۰۹ کاهش داد و همچنین قیمت جهانی نفت­خام به ۴۰ دلار در هر بشکه سقوط کرد. قیمت متانول نیز به ۱۵۰ دلار در هر تن کاهش یافت. از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ بازار جهانی یک اصلاح در روند قیمت‌ها به سمت بالا را تجربه کرد. با افزایش قیمت نفت خام و ذغال سنگ چین، قیمت‌ها مجدداً در سال 2017 برگشتند و در سال 2018 بیشتر افزایش یافتند. در نمودار زیر قیمت متانول بین سال‌های 2012 تا 2050 در مناطق مختلف جهان نشان داده شده است.

بازار هدف

بررسی بازار داخلی نشان می‌دهد که در حال حاضر ظرفیت مصرف داخلی متانول حدود 718 هزار تن در سال می‌باشد. همچنین انتظار می‌رود تا سال 1408 ظرفیت طرح‌های مصرف‌کننده متانول که به بهره‌برداری می‌رسند برابر با حدود 856 هزار تن در سال باشد. پس در بازار داخلی میزان افزایش ظرفیت مصرف متانول تا سال‌ 1408 معادل 856 هزار تن در سال برآورد می‌شود.

در بازار خارجی ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که طی سال‌های آتی اصلی‌ترین بازارها برای فروش متانول کشورهای چین، هند و تا حدودی کشورهای آمریکای جنوبی می‌باشد.

مطابق با مطالب ذکر شده در بالا، مجموع افزایش واردات متانول در کشورهای چین، هند و کشورهای آمریکای جنوبی حدود 13.35 میلیون تن در سال می‌باشد. بررسی سابقه حضور متانول ایران در بازار چین و هند نشان می‌دهد که طی سال‌های 1404-1390، عمده صادرات متانول ایران به دو کشور چین و هند می‌باشد. با تطبیق صادرات ایران به دو کشور و حجم واردات کل متانول چین و هند، می‌توان گفت که حدودا 60 درصد متانول وارداتی چین و 45 درصد متانول وارداتی هند از طریق ایران تأمین می‌گردد ولی در بازار امریکای جنوبی، متانول ایران سهم خاصی نداشته است. لذا براساس سهم بازار متانول ذکر شده، می‌توان گفت مقدار متانول قابل صادرات به دو کشور چین و هند در سال 2030(1409 شمسی) به ترتیب 12.7 و 2.4 میلیون تن در سال خواهد رسید.

رقبا

به طور کلی با توجه به بالا بودن ظرفیت تولید نسبت میزان تقاضای متانول، رقابت برای فروش آن بالا می‌باشد. این رقابت در بین تولیدکنندگان داخلی و خارجی قابل مشاهده است. بررسی‌های بازار داخلی متانول نشان می‌دهد که در حال حاضر اصلی‌ترین رقبا داخلی عبارتند از:

• پتروشیمی زاگرس
• متانول کاوه
• پتروشیمی مرجان
• پتروشیمی فن‌آوران
• کیمیای پارس خاورمیانه
• پتروشیمی بوشهر (فاز 1)
• پتروشیمی خارگ
• پتروشیمی شیراز
• پتروشیمی سبلان
• پتروشیمی آرتا انرژی
• پتروشیمی آرین متانول

لازم به ذکر است که در بین پتروشیمی‌های ذکر شده، تنها پتروشیمی کاوه و آرتا انرژی متعلق به بخش خصوصی بوده و مابقی متعلق به هلدینگ‌های نفتی و گازی هستند. سهامدار عمده پتروشیمی زاگرس، مرجان، بوشهر و شیراز متعلق به شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی نیروی مسلح، پتروشیمی فن‌آوران متعلق به تاپیکو (یا شستا)، پتروشیمی کیمیا پارس خاورمیانه متعلق به پتروفرهنگ، پتروشیمی خارگ متعلق به بازنشستگی کارکنان نفت و تاپیکو، پتروشیمی سبلان متعلق به هلدینگ سپهر انرژی و پتروشیمی آرین متانول متعلق به هلدینگ پتروشیمی باختر می‌باشد. لذا می‌توان گفت که واحد تولیدکننده جدید بایستی استراتژی‌ها خود را با در نظر گرفتن هلدینگ‌های مذکور در بازار متانول طراحی نماید.

در بازار خارجی مهمترین و بزرگترین رقیب شرکت متانکس می‌باشد. ظرفیت تولید متانول این شرکت 8.16 میلیون تن در سال می‌باشد. علاوه بر این، در منطقه خاورمیانه عربستان سعودی (متانول الرازی با ظرفیت 5.1 میلیون تن در سال) رقیب مهم دیگر ایران در صادرات متانول به چین می‌باشد. در سایر مناطق ترینیداد با ظرفیت تولید متانول 6.4 میلیون تن در سال و پتروناس با ظرفیت تولید 2.5 میلیون تن در سال از جمله رقبای اصلی در بازار خارجی محسوب می‌شوند.

بررسی مقایسه‌ای هزینه تولید متانول در ایران نسبت به رقبا نشان می‌دهد که بهای تمام‌شده تولید در کشور با میانگین حدود ۱۶۵ دلار به ازای هر تن در محدوده پایین بازه جهانی قرار دارد و از منظر رقابت‌پذیری هزینه‌ای، ایران در بین تولیدکنندگان عمده متانول جایگاه مطلوبی دارد. این مزیت عمدتاً ناشی از دسترسی به خوراک گاز طبیعی با قیمت ترجیحی، زیرساخت‌های گسترده پتروشیمی و ظرفیت‌های صادراتی موجود در بنادر جنوبی کشور است. در مقایسه با کشورهای دارای خوراک گران‌تر یا تولید مبتنی بر زغال‌سنگ مانند چین، هزینه تولید متانول در ایران به‌طور قابل توجهی کمتر است و حتی در قیاس با تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه نیز در سطحی رقابتی قرار می‌گیرد.

در نتیجه، ایران از منظر اقتصادی توانسته است موقعیت خود را به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان کم‌هزینه و پایدار متانول در بازار جهانی تثبیت کند. این مزیت هزینه‌ای، در کنار رشد تقاضای جهانی متانول و چشم‌انداز توسعه بازار سوخت‌ها و مواد شیمیایی پایه، فرصت ارزشمندی برای توسعه صادرات، افزایش سهم بازار و جذب سرمایه‌گذاری‌های جدید در زنجیره ارزش متانول فراهم می‌آورد.